"15 Temmuz bir tiyatroydu dedi" iddiası
Bağlamından koparılmış
İddia
Gerçek
Söz 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından yayımlanan ilk yazılı açıklamada geçiyor. Kelime gerçekten kullanıldı; bunu inkâr etmiyoruz. Tartışma, ne kastedildiği üzerinedir.
Sözü aktaranlar iki farklı anlam yüklediler: "darbe olmadı" ya da "darbeyi hükümet sahneledi". Kuytul'un kastı ikisi de değildir ve bunu, darbenin üzerinden yaklaşık yirmi beş gün geçmişken verdiği röportajda kendisi açıklamıştır:
"Bir tiyatro var ama ben Hükümet tiyatro yapıyor manasında söylemedim."
Kastettiği şey şudur: darbecilerin hazırlığı biliniyordu, tahrik edildiler ve halkla karşı karşıya getirilerek bir tuzağa düşürüldüler. Yani sahnelenen bir oyun varsa oyuncular darbecilerdir, yazanlar başkalarıdır. Kendi ifadesiyle "bunları o tiyatroda oynatıyorlar."
Darbe girişiminin gerçekliğini ise hiç tartışmıyor. Aynı röportajın ilk cevabında darbeleri haksızlık ve gasp olarak niteliyor; 21 Temmuz 2016'da darbe girişimine karşı bir basın açıklaması yapıyor.
Bu etiket neden "Bağlamından koparılmış"?
Doğru olan kısım: "tiyatro" sözü uydurma değildir, gerçekten kurulmuştur. Bunu saklamıyoruz.
Kusur olmayan kısım: sözün ne anlama geldiği, sözün sahibi tarafından ve kaydı ortada olan bir röportajda açıkça anlatılmıştır. Bir cümlenin anlamı, o cümleyi kuranın verdiği anlamdır. İddia, açıklamayı görmezden gelip kelimeyi tek başına ortada bırakmakta ve ona sahibinin reddettiği bir mana yüklemektedir.
Önce sözü teslim edelim
Bu sayfada "öyle bir şey söylemedi" yazmayacağız. Söylendi. 15 Temmuz 2016 gecesinin ardından yayımlanan ilk yazılı açıklamada "tiyatro" kelimesi geçiyor ve metin ortada duruyor.
İddianın sorunu sözün varlığında değil, sözün yalnız bırakılmasındadır. Kelime alınmış, yanındaki açıklama alınmamıştır.
Tiyatroyu kim oynuyor?
Darbenin üzerinden yaklaşık yirmi beş gün geçmişken, yani Ağustos 2016'da yapılan röportajda bu ifade doğrudan soruldu. Cevabın ilk cümlesi, iddianın iki yorumunu birden reddediyor:
"Bir tiyatro var ama ben Hükümet tiyatro yapıyor manasında söylemedim. Bu olay aslında göründüğü gibi değil, daha başka şeyler var demek istedim."
Kastettiği tablo şudur: darbeye kalkışanlar bu işe teşvik edilmiş, planları bilinmesine rağmen yapmalarına izin verilmiş ve halkla karşı karşıya getirilerek tuzağa düşürülmüşlerdir. Sahnede oynatılanlar darbecilerdir; oyunu yazanlar ise onları oraya sürükleyenlerdir.
Bu kanaat neye dayanıyordu?
Röportajda gerekçelerini tek tek sayıyor:
- Darbeciler hükümet üyelerini gözaltına almak yerine köprüyü tutmayı tercih ettiler.
- Darbe hükümete yapılıyor görünürken, darbenin kendi generalleri rehin alındı.
- MİT'in darbe hazırlığını aynı gün saat 16.00 civarında Genelkurmay'a bildirdiği, sonradan kamuoyuna yansıdı.
- Türkiye'nin toplam general sayısının yaklaşık 375 olduğu bir orduda, girişimle ilişkilendirilen general sayısı 151 olarak açıklandı; bu ölçekte bir kalkışmanın birkaç saatte dağılması, planlamanın ciddiyetiyle bağdaşmıyordu.
Bunlardan çıkardığı sonuç "hiçbir darbe böyle saçma bir şekilde planlanmaz" cümlesinde özetleniyor. Söylediği, olayın olmadığı değil, göründüğünden daha karmaşık olduğudur.
Bu değerlendirmeyi kesin bir bilgi gibi de sunmuyor. Cümlelerinin başına koyduğu "bence" ve "kanaatimce" kayıtları metinde duruyor. Darbenin üzerinden yirmi beş gün geçmişken, henüz pek çok şey belirsizken konuşan birinin kendi yorumunu yorum olarak işaretlemesi, iddianın ima ettiği kesin hükümlü tavrın tam tersidir.
"Darbe olmadı" demek değil
İddianın en kolay çürüyen tarafı burasıdır. Darbenin gerçekliğini reddettiği söylenen kişi, aynı röportajda darbeyi şöyle tarif ediyor: halkın seçtiklerinin yetkisini silah zoruyla almak, yani gasp; ve gasp caiz değildir. Bunun İslam'a, adalete ve toplumsal değişim yasasına aykırı olduğunu ayrı ayrı anlatıyor.
Fiiliyatta da aynı çizgi görünüyor. Darbe gecesi ilk açıklama yapıldı, 21 Temmuz 2016'da darbe girişimine karşı bir basın açıklaması düzenlendi. Olmadığını düşündüğü bir şeye karşı meydanda açıklama yapan birine rastlanmaz.
Peki neden yanlış anlaşıldı?
Çünkü "tiyatro" günlük dilde iki ayrı işte kullanılan bir kelime: bir olayın hiç yaşanmadığını söylemek için de, yaşanan olayın perde arkasının başka olduğunu söylemek için de. Kuytul ikincisini kastetti ve bunu ilk fırsatta açıkladı. İddiayı yayanlar ise birincisini tercih etti.
Sözün tek başına bırakıldığında yanlış anlaşılmaya açık olduğu doğrudur. Ama bir ifadenin anlamını belirleyen, o ifadeyi duyanın tercih ettiği yorum değil, kuranın ne dediğidir — hele o kişi, kastını kaydı ortada olan bir röportajda ayrıntısıyla anlatmışken.
Aynı dönemde aynı yöntemle üretilen diğer iddialar: "Darbeyi önceden biliyordu" iddiası ve "Darbe sevici bir vakıf" iddiası ve VGM incelemesi.